Wojenna kartka na chleb – Blachstädt 1942

Dzisiaj prezentuję kolejny ciekawy eksponat ze swojej kolekcji – niemiecką kartkę na chleb (Reichsbrotkarte) z okresu II wojny światowej. Dokument pochodzi z 1942 roku z Blachowni i był przeznaczony dla dziecka do lat trzech.

Kartki na żywność (w tym kartki na chleb) zostały wprowadzone w III Rzeszy w dniach 27–28 sierpnia 1939 roku, czyli na kilka dni przed wybuchem II wojny światowej. Władze hitlerowskie chciały w ten sposób uniknąć kryzysu żywnościowego i katastrofalnego głodu, z którym Niemcy zmagały się podczas I wojny światowej. Wprowadzenie systemu kartkowego miało na celu ścisłą kontrolę zapasów oraz przygotowanie gospodarki na długotrwały konflikt.

Poniżej przedstawiam szczegółową analizę wszystkich elementów znajdujących się na karcie: od oficjalnego nazewnictwa i symboliki okupacyjnej, przez niemieckie hasła propagandowe, aż po wykaz przydziałów i dostępnych zamienników produktów spożywczych.

Po lewej stronie, w grubej ramce, zamieszczono kluczowe dane, natomiast na górze i po prawej stronie umieszczono kupony przeznaczone do wycinania podczas zakupu towarów.

Na samej górze widnieje propagandowe hasło: „Vollkornbrot ist besser und gesünder!” („Chleb pełnoziarnisty jest lepszy i zdrowszy!”). Miało ono zachęcać do spożywania ciemnego pieczywa w czasie, gdy biała mąka była towarem wysoce deficytowym. Obok umieszczono dopisek: „Achtet auf die Gütemarke!” („Zwracajcie uwagę na znak jakości!”).

Niżej znajduje się informacja o okresie ważności dokumentu: „Gültig vom 1. 6. bis 28. 6. 1942”, co oznacza, że karta obowiązywała od 1 do 28 czerwca 1942 roku. Duża cyfra 37 to numer okresu rozdzielczego. Numerację rozpoczęto wraz z wybuchem wojny, a jeden cykl trwał dokładnie 4 tygodnie (28 dni).

Napis „Reichsbrotkarte für Kinder bis zu 3 Jahren” informuje, że karta była przeznaczona dla dzieci do 3. roku życia, co dodatkowo potwierdza symbol trójkąta z wpisanym wewnątrz wiekiem.

Poniżej widnieje godło III Rzeszy – orzeł ze swastyką (na zdjęciu zniekształcony cyfrowo) – oraz skrót Klst. Oznaczał on Kleinstadt (małe miasto) lub specyficzną kategorię przydziału dla miejscowości o charakterze wiejsko-miejskim.

Skrót EA oznacza Ernährungsamt, czyli Urząd ds. Wyżywienia, a nadruk obok wskazuje placówkę wydającą dokument dla obszaru Blachstädt O/S. W wyznaczonych polach wpisywano dane posiadacza: imię i nazwisko (Name), miejscowość (Wohnort) oraz ulicę (Straße).

W stopce umieszczono instrukcję dotyczącą górnych odcinków oznaczonych symbolem X. Wynika z niej, że zamiast standardowego przydziału można było za nie otrzymać mąkę budyniową oraz przetwory skrobiowe konkretnych producentów:

„Auf die mit einem X bezeichneten Abschnitte können bezogen werden: DBP (Deutsches Puddingmehl), Gustin, Bita-Gustin, Maizena, Mondamin, Rizena, Belzenin, Reisflocken, Hartgosa”.

Warto dodać, że niektóre z tych marek funkcjonują na rynku do dziś.

Górne kupony ze znakiem X uprawniały do zakupu 125 g wymienionych wyżej produktów skrobiowych. Z kolei większe kupony po prawej stronie, oznaczone literami od A do F, pozwalały na zakup 500 g chleba (Brot) lub 375 g mąki (Mehl), a mniejsze, bez oznaczeń literowych – 100 g chleba lub 75 g mąki.

System racjonowania żywności był niezwykle rygorystyczny i opierał się na podziale narodowościowym oraz społecznym. Najwyższe racje przysługiwały obywatelom niemieckim, podczas gdy Polakom przydzielano drastycznie niższe przydziały, co stanowiło element celowej polityki represyjnej. Sam chleb wydawany na karty różnił się od przedwojennego – ze względu na brak surowców był znacznie gorszej jakości, a do mąki dodawano różnego rodzaju wypełniacze. Ponieważ oficjalne racje żywnościowe pokrywały zaledwie część dziennego zapotrzebowania kalorycznego, przetrwanie wielu rodzin zależało od czarnego rynku oraz nielegalnego szmuglu ze wsi, co było codziennością również dla mieszkańców Blachowni i okolic.

O tym, jak wyglądała codzienna walka o przetrwanie i żywność na początku wojny, przeczytasz we wcześniejszym artykule Blachownia w pierwszych miesiącach wojny.