Historia Zamku w Blachowni

Tuż przy skrzyżowaniu ulic Sienkiewicza i Parkowej stoi niewyróżniający się niczym szczególnym blok mieszkalny. Niedługo rozpocznie się jego przebudowa i zmiana sposobu użytkowania. W budynku będzie miejsce dla organizacji z naszej gminy, czyli Centrum Aktywności Lokalnej, może też powstanie izba pamięci. Zmieni się również otoczenie budynku: powstanie nowy parking, zostaną zasadzone drzewa, krzewy i kwiaty. Prace zakończą się najpóźniej do 30 maja 2019 roku, a całkowity koszt przebudowy ma wynieść 2.693.709,20 zł. Wykonawcą będzie firma F.U.H. Dziedzicki z Konopisk, jak możemy przeczytać na BIP UM w Blachowni.

Czemu na stronie poświęconej historii piszę o tym budynku? Otóż, budynek ten ma swoją długą, ciekawą, a w latach II Wojny Światowej mroczną historię. Pierwsze zabudowania w pobliżu tego miejsca można odszukać na starych mapach już ok. 1850 roku. Były to najprawdopodobniej 3 drewniane budynki. W tych latach mogły zamieszkiwać tam 3 rodziny urzędników (oficjalistów), poza tym w tym osiedlu mieszkało jeszcze 17 rodzin pracowników huty, jak podaje Bogdan Snoch w Encyklopedycznym słowniku regionu częstochowskiego.

W 1865 roku Państwo Zagórskie, w tym tereny Blachowni wraz z hutą, nabył Guido Henckel von Donnersmarck,  niemiecki hrabia i przemysłowiec. Rozwijała się produkcja nie tylko hutnicza, w miejscu Sahary funkcjonował tartak. Zarządzanie dużą hutą wymagało nowych, funkcjonalnych budynków i właśnie od przejęcia huty przez Donnersmarcka można szukać początków tego budynku.

W którym dokładnie roku został wzniesiony ten budynek? Różni autorzy podają rozbieżne daty, od 1870 do 1884 roku. Jak było naprawdę? Możliwe, że odpowiedź na to pytanie znajdzie się niebawem podczas prac remontowych, gdyż ówcześni budowniczowie na większości budynków pozostawiali datę zakończenia budowy. Taka data mogła być umieszczona na pierwszym piętrze nad środkowymi okienkami.

W tamtych czasach murowany budynek, będący własnością prywatną, mógł budzić podziw wśród miejscowej ludności i robotników, więc został nazwany ZAMKIEM. Ta potoczna nazwa przyjęła się i została wydrukowana na widokówce z 1903 r., która stanowi obrazek tytułowy do tego artykułu. Na powyższej fotografii widać żelazny krzyż, który przetrwał do dzisiaj oraz modrzewie, które ucierpiały w 2008 roku podczas trąby powietrznej, pozostało tylko jedno ponad wiekowe drzewo. Na samej górze znajdował się zegar, który poza byciem ozdobą mógł odmierzać robotnikom czas pracy.

O tym, jaką funkcję pełnił budynek, można dowiedzieć się z planów z 1886 roku. W języku rosyjskim, na planie zamieszczonym poniżej znajdziemy opis:  Дом управления, co w tłumaczeniu oznacza: dom zarządzających.

 

Warto przypomnieć, gdyż daty te są często przekręcane, że Państwo Zagórskie wraz z Blachownią nabył Car Aleksander III Romanow w 1891 roku, a po jego śmierci w 1894 roku przejął Mikołaj II Romanow. W 1897 roku hutę żelaza wydzierżawił Vereinigte Königs- und Laurahütte:

Im Jahre 1897 wurde das Stanz- und Emaillierwerk nebst Eisengießerei in Blachownia bei Czenstochau in langjährigen Pachtbetrieb übernommen.

W 1899 roku car Mikołaj II przekazuje Dobra Ostrowy swojemu bratu, Wielkiemu Księciu Michałowi II Romanowowi, huta dalej pozostaje w dzierżawie wraz z budynkami, w tym naszym opisywanym.

Do czasów II Wojny Światowej jeszcze kilkukrotnie zmieniali się właściciele majątku huty w Blachowni, a w budynku cały czas mieszkali kolejni zarządcy. Już na początku wojny Niemcy postawili nowy budynek dla zarządu huty, a w naszym Zamku urządzili siedzibę SS – Umsiedlungsstab, czyli miejsce zbrodni i rabunku, a to wszystko dla umocnienia niemczyzny na wschodzie. Temat okupantów i okrucieństw, jakich dopuszczali się Niemcy, jest bardzo obszerny, więc będzie podjęty w osobnej publikacji.

Zaraz po wojnie, już w lutym 1945 roku, została urządzona szkoła. Dookoła Zamku był ogród, a na tablicy widniał napis: „Szkoła Ludowa w Blachowni”. Edukacja w Zamku trwała do roku 1959, gdy do użytku oddano Szkołę Podstawową nr 2, obecne Gimnazjum.

Na początku 1960 roku rozpoczęto adaptację budynku na blok mieszkalny i właśnie tę funkcję budynku przy ul. Sienkiewicza 16 wszyscy najlepiej pamiętamy. W bieżącym roku rozpocznie się całkiem nowa historia tego historycznego obiektu.

Oczywiście to nie jest pełna historia, na pewno z Zamkiem w Blachowni wiąże się wiele innych opowieści, cały czas szukam nowych dokumentów i materiałów, by móc w przyszłości uzupełnić tę historię. Artykuł powstał na podstawie poniżej wymienionych materiałów źródłowych. Oczywiście, jeśli macie Państwo jakieś informacje, które nie zostały zawarte w tym wpisie zachęcam do podzielenia się nimi.

 

 

Źródła:

  • Bogdan Snoch, Stanisław Podobiński, Encyklopedyczny słownik regionu częstochowskiego, 2000 r.
  • Andrzej Wójcicki, Państwo Zagórskie
  • Vereinigte Königs- und Laurahütte 1871-1921
  • Jan Pietrzykowski, Hitlerowcy w powiecie częstochowskim 1939-1945, 1972 r.
  • R. Gębuś, Almanach Częstochowy, Ostatnie dni Blachstädt, 2012
  • Archiwum Państwowe w Łodzi
  • Oryginał widokówki z 1903 roku znajduje się w kolekcji Pana  Zbigniewa Biernackiego właściciela Antykwarni „Niezależna” w Częstochowie